Գայանե Խաչատրյանի ֆանտաստիկ, բանաստեղծական աշխարհը
Արվեստը բնության կանչն է, որը մեզ է հասնում մարդկանց միջոցով։ Որքան ավելի հավատարիմ է մարդը մնում իր բնությանը, այնքան ավելի համոզիչ և հուզիչ է դառնում նրա արվեստը։ Հենց այս առանձնահատուկ հատկանիշների շնորհիվ են գրավում դիտողին Պաննա Խաչատուրյանի ստեղծագործությունները, որոնք մեզ հաղորդակից են դարձնում ինքնատիպ, հուզիչ և բանաստեղծական մի աշխարհի։
Մարտիրոս Սարյան
Գայանե Խաչատրյանի ֆանտասմագորիաները թիֆլիսյան քաղաքային մշակույթի արդյունքն են՝ պատմական և ազգագրական շերտերի միաձուլման, որոնք դարերի ընթացքում ձևավորվել և սեղմվել են մեկ ամբողջության մեջ։
«Կովկասյան Փարիզի» ցանկալիությունը, կոկետությունը, բնական թատերականությունն ու թատերայնացումը, նրա չխամրող գեղեցկությունն ու անկրկնելի բույրը, անշուշտ, ազդեցություն են թողել Գայանեի եզակի երևակայության վրա, որի ֆենոմենալությունն անվիճելի է։ Նրա ֆիգուրատիվ, միաժամանակ իռեալ աշխարհը՝ լցված տարօրինակ էակներով, որոնք տեղակայված են ոչ պակաս տարօրինակ միջավայրում, դժվար է անվանել թե՛ մետաֆիզիկական, թե՛ սյուրռեալիստական։ Ամենայն հավանականությամբ, սա չափազանց բանաստեղծական, անսանձ ֆանտաստիկ ռեալիզմ է, որը ակտիվորեն ներխուժել է նրա գունեղ կտավները և այնքան գեղարվեստորեն հիմնավորված է, որ դրա երկարատև ընթացքի հավաստիությունը կասկած չի հարուցում։
Հենրիկ Իգիթյան
«Վանաձոր 200»․ քաղաքի հիշողությունը՝ արվեստի լեզվով
Ժամանակակից արվեստի թանգարանում բացված «Վանաձոր 200» ժամանակավոր ցուցահանդեսը ոչ միայն նվիրված է Վանաձոր քաղաքի հիմնադրման 200-ամյակին, այլև հանդես է գալիս որպես մշակութային հիշողության, գեղարվեստական ինքնության և ժամանակակից ստեղծագործական մտքի բազմաշերտ ներկայացում։
Ցուցահանդեսը համախմբում է 21 արվեստագետի ավելի քան 50 ստեղծագործություն՝ գեղանկարչության, գրաֆիկայի և դեկորատիվ-կիրառական արվեստի ոլորտներից։ Ներկայացված աշխատանքները տարբեր սերունդների և անհատական ստեղծագործական աշխարհների միջև ձևավորում են երկխոսություն՝ ընդգծելով Վանաձորի արվեստագիտական ավանդույթների շարունակականությունն ու արդիականությունը։
Վանաձորը հայկական մշակույթի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի։ Քաղաքը ձևավորել է արվեստագետների մի ամբողջ սերունդ, որոնց ստեղծագործություններում բնությունը, քաղաքային միջավայրը, մարդու ներաշխարհը և ազգային մշակութային հիշողությունը վերածվել են ինքնատիպ գեղարվեստական լեզվի։ Այդ ավանդույթը շարունակվում է նաև այսօր՝ ձեռք բերելով նոր արտահայտչաձևեր, նոր պատկերային համակարգեր և ժամանակակից ընկալումներ։
«Վանաձոր 200» ցուցահանդեսը կառուցված է ոչ թե որպես հոբելյանական հաշվետվություն, այլ որպես բաց մշակութային հարթակ, որտեղ յուրաքանչյուր ստեղծագործություն դառնում է ընդհանուր պատմության մի հատված։ Այստեղ դասական գեղանկարչական մտածողությունը հանդիպում է ժամանակակից որոնումներին, իսկ տարբեր հեղինակների աշխատանքները փոխլրացնում են միմյանց՝ ստեղծելով ամբողջական պատկեր քաղաքի ստեղծագործական ներուժի մասին։
Ցուցահանդեսը կազմակերպվել է Վանաձորի կերպարվեստի թանգարանի և Ժամանակակից արվեստի թանգարանի համագործակցությամբ՝ Վանաձորի համայնքապետարանի աջակցությամբ։ Այս համագործակցությունը կարևոր օրինակ է մարզային և մայրաքաղաքային մշակութային հաստատությունների միջև գործընկերության, որի նպատակը ոչ միայն արժեքների ներկայացումն է, այլև դրանց նոր համատեքստում վերաիմաստավորումը։
Ցուցահանդեսի համադրող Տիգրան Թադևոսյանը ցուցադրության կառուցվածքը ձևավորել է այնպես, որ պահպանվի յուրաքանչյուր արվեստագետի անհատականությունը՝ միաժամանակ ստեղծելով միասնական գեղարվեստական պատմություն։ Արդյունքում ցուցադրությունը դիտվում է որպես մեկ ամբողջական ստեղծագործություն, որտեղ յուրաքանչյուր աշխատանք իր տեղն ունի ընդհանուր գաղափարական կառուցվածքում։
«Վանաձոր 200»-ը հիշեցում է, որ քաղաքի պատմությունը կառուցվում է ոչ միայն ճարտարապետությամբ, փաստաթղթերով կամ տարեգրությամբ, այլև արվեստով։ Ստեղծագործությունները դառնում են ժամանակի վկաներ՝ պահպանելով հիշողությունը, փոխանցելով փորձառությունը և ձևավորելով ապագայի մշակութային ինքնությունը։
Այս ցուցահանդեսը հրավեր է՝ նորովի բացահայտելու Վանաձորը՝ ոչ միայն որպես քաղաք, այլ որպես ստեղծագործական տարածք, որտեղ երկու դար շարունակ արվեստը եղել և շարունակում է մնալ մշակութային կյանքի կարևորագույն շարժիչ ուժերից մեկը։
Հենրիկ Իգիթյանը՝ Հենրիկ Էլիբեկյանի հիշողություններում
Հայ ժամանակակից արվեստի պատմության մեջ Հենրիկ Իգիթյանի դերն անհնար է գնահատել միայն որպես արվեստաբանի, թանգարանի հիմնադրի կամ մշակութային գործչի։ Նրան լավագույնս ճանաչած արվեստագետների վկայությունները բացահայտում են մի անհատականություն, որի ազդեցությունը տարածվում էր ոչ միայն արվեստի, այլև ամբողջ մշակութային միջավայրի վրա։ Այդպիսի վկայություններից առանձնանում են նկարիչ և քանդակագործ Հենրիկ Էլիբեկյանի հուշերն ու մտորումները, որոնք ներկայացնում են Իգիթյանին որպես ազատ մտածողության, ստեղծագործական համարձակության և մշակութային առաջնորդության խորհրդանիշ։
Էլիբեկյանի խոսքով՝ 1956 թվականը Իգիթյանի ստեղծագործական կյանքի ամենակարևոր փուլերից մեկն էր։ Թբիլիսիում դերասանական և ռեժիսորական կրթությանը զուգահեռ նա հաճախում էր անվանի նկարիչ Վալերի Շուխաևի գեղանկարչական դասընթացներին։ Այդ տարիները, ինչպես հիշում է Էլիբեկյանը, դարձան ինքնության որոնման շրջան, երբ Իգիթյանը փորձում էր համադրել գեղանկարչությունը, քանդակագործությունն ու թատրոնը՝ գտնելով սեփական ստեղծագործական լեզուն։ Սակայն խորհրդային գաղափարական ճնշումների պայմաններում այդ որոնումները հաճախ վերածվում էին ներքին պայքարի՝ արվեստում ազատ արտահայտվելու իրավունքի համար։
1962 թվականին շարունակեց գեղանկարչության ֆակուլտետում։ Հենց այստեղ, Հենրիկ Իգիթյանի վկայությամբ, նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեցան Մինաս Ավետիսյանն ու Երվանդ Քոչարը։ Իգիթյանը նշում է, որ այդ հանդիպումները ոչ միայն ընդլայնեցին Էլիբեկյանի գեղարվեստական մտածողությունը, այլև ձևավորեցին նրա հետագա մշակութային առաքելությունը։
Հիշելով այդ շրջանը՝ Իգիթյանը պատմում է նաև Հենրիկի ստեղծած «Մարդը տարածության մեջ» շարքի մասին, որը ստեղծվել էր պոպ-արտին հարազատ գեղարվեստական մտածողությամբ։ Թեև աշխատանքները ցուցադրվեցին տարիներ անց, դրանք մեծ արձագանք առաջացրին և դարձան ժամանակի ամենահամարձակ ստեղծագործական հայտարարություններից մեկը։
Սակայն, ինչպես շեշտում է Հենրիկ Էլիբեկյանը, Իգիթյանի ամենամեծ նվաճումը միայն սեփական արվեստը չէր։ Նրա գլխավոր առաքելությունը հայկական ժամանակակից արվեստի համար ազատ հարթակ ստեղծելն էր։ Երվանդ Քոչարի, Մինաս Ավետիսյանի և մի խումբ առաջադեմ արվեստագետների հետ նա ձևավորեց մի միջավայր, որտեղ հայկական արվեստը սկսեց դիտարկվել համաշխարհային մշակութային գործընթացների համատեքստում։
Էլիբեկյանը առանձնահատուկ հիացմունքով է խոսում Իգիթյանի կազմակերպչական տաղանդի մասին՝ ընդգծելով, որ հենց նրա հետևողական աշխատանքի, լայն աշխարհայացքի և դիվանագիտական կարողությունների շնորհիվ 1972 թվականին Երևանում հիմնադրվեց Ժամանակակից արվեստի թանգարանը՝ Խորհրդային Միության առաջին ժամանակակից արվեստի թանգարանը։ Նրա համոզմամբ՝ այդ իրադարձությունը շրջադարձային էր ոչ միայն Հայաստանի, այլև ամբողջ խորհրդային մշակութային տարածքի համար, քանի որ ժամանակակից արվեստն առաջին անգամ ստացավ ինստիտուցիոնալ ազատության իր սեփական տունը։
Էլիբեկյանի հիշողություններում առանձնահատուկ տեղ ունի նաև Իգիթյանի արվեստագիտական մտածողությունը։ Նա պատմում է, որ Քոչարի տարածական տեսության ազդեցությամբ Իգիթյանը ձևակերպեց իր հեղինակային «Նկարչություն և քանդակ տարածության մեջ» համակարգը, որի հիմքում ձևի, գույնի, շարժման և տարածության փոխազդեցությունն էր։ Այդ տեսությունը, ըստ Էլիբեկյանի, նոր փորձ էր հաղթահարելու նկարչության և քանդակի միջև եղած սահմանները՝ արվեստը դիտարկելով որպես մեկ ամբողջական տարածական երևույթ։
Հենրիկ Էլիբեկյանի համար Իգիթյանը նաև մշակութային հիշողության պահպանող էր։ Նա համոզված էր, որ իսկական նորարարությունը ծնվում է ոչ թե ավանդույթի մերժումից, այլ դրա խոր ճանաչումից և ստեղծագործական շարունակությունից։ Այդ գաղափարն Իգիթյանը փոխանցում էր թե՛ իր արվեստով, թե՛ իր կազմակերպչական գործունեությամբ և թե՛ երիտասարդ արվեստագետների հետ աշխատանքում։
Այսօր Հենրիկ Էլիբեկյանի այս վկայությունները ոչ միայն հուշագրական արժեք ունեն, այլև ներկայացնում են Հենրիկ Իգիթյանի կերպարը նրա ժամանակակիցներից մեկի աչքերով։ Դրանք բացահայտում են մի անհատի, ով կարողացավ համադրել արվեստագետի, մտածողի և մշակութային առաջնորդի առաքելությունները՝ թողնելով ժառանգություն, որն այսօր էլ շարունակում է ձևավորել հայկական ժամանակակից արվեստի ինքնությունը։
Ռուդոլֆ Խաչատրյան․ արվեստ, որը ձգտում է անհասանելիին
Հայ ժամանակակից արվեստի պատմության մեջ Ռուդոլֆ Խաչատրյանը բացառիկ այն արվեստագետներից է, որի ստեղծագործությունը դուրս է գալիս ժամանակի, ժանրի և գեղարվեստական պայմանականությունների սահմաններից։ Նրա արվեստը ոչ միայն գեղագիտական երևույթ է, այլև մտքի, հոգևոր փորձառության և անընդհատ ինքնահաղթահարման ճանապարհ։ Այդ ճանապարհի մասին ամենադիպուկ գնահատականներից մեկը տվել է Ժամանակակից արվեստի թանգարանի հիմնադիր Հենրիկ Իգիթյանը՝ նշելով, որ Խաչատրյանի ընտրած ուղին «անվերջ է», ունի հեռավոր նախորդներ և ոչ պակաս հեռավոր՝ գրեթե տիեզերական ավարտ, իսկ նրա ամբողջ ստեղծագործությունը կարելի է ընկալել որպես մշտապես զարգացող գիծ, որը արվեստագետին տանում է դեպի կատարյալի, նույնիսկ՝ անհասանելիի սահմանները։
Խաչատրյանի արվեստը հենց այդ անընդհատ որոնման մարմնավորումն է։ Նա երբեք չի բավարարվել արդեն ձեռք բերվածով․ յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հաջորդի նախադուռն էր, յուրաքանչյուր ձև՝ նոր տարածության բացահայտում։ Այդ պատճառով նրա գործերում դասական մտածողությունը միահյուսվում է նորարարական լեզվին, իսկ նյութը վերածվում է գաղափարի կրողի։ Գեղանկարչությունը, գրաֆիկան, քանդակային մտածողությունը և օբյեկտի տարածական կազմակերպումը նրա ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս որպես մեկ ամբողջական աշխարհընկալման տարբեր դրսևորումներ։
Հենրիկ Իգիթյանը Ռուդոլֆ Խաչատրյանին բնորոշում էր որպես իսկական դասական՝ բառի ոչ միայն բարձր, այլև խորքային իմաստով։ Նրա համոզմամբ՝ Խաչատրյանի հաջողությունները պարզապես հիշողություններ կամ արձագանքներ չէին անցյալի մեծ արվեստից, այլ կենդանի ապացույց, որ մեր օրերում ևս հնարավոր է արվեստի իսկական հրաշքը։ Այդ գնահատականը վերաբերում է ոչ միայն ստեղծագործությունների կատարելությանը, այլև արվեստագետի ներքին ազնվությանը, իր ընտրած ճանապարհին անվերապահ նվիրվածությանը և գեղարվեստական չափանիշների բացառիկ բարձրությանը։
Ինքը՝ Ռուդոլֆ Խաչատրյանը, իր ստեղծագործական ձևավորման ակունքները կապում էր Երվանդ Քոչարի հետ։ Նա խոստովանում էր, որ պատանեկության տարիներին Քոչարի հետ հանդիպումն իր կյանքի ամենամեծ իրադարձությունն էր։ Խաչատրյանի համար Քոչարը ոչ միայն մեծ արվեստագետ էր, այլ բացառիկ մտավորական, որի ընկերությունն ու վստահությունը կանխորոշեցին իր հետագա ստեղծագործական և մարդկային ճակատագիրը։ Այդ ազդեցությունը Խաչատրյանի արվեստում չի վերածվում ընդօրինակման․ այն դառնում է մտածողության ազատության, նորի որոնման և արվեստի հանդեպ անզիջում վերաբերմունքի հիմք։
Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ստեղծագործական աշխարհը կառուցված է ոչ թե արտաքին տպավորությունների, այլ ներքին տեսողության վրա։ Նրա յուրաքանչյուր աշխատանք հանդիսատեսին առաջարկում է ոչ միայն դիտել, այլ մտնել տարածության, ձևի և գաղափարի փոխհարաբերությունների մեջ։ Այդ պատճառով նրա արվեստը ժամանակի ընթացքում չի կորցնում իր արդիականությունը․ այն շարունակում է բացահայտվել յուրաքանչյուր նոր դիտողի համար՝ պահպանելով իր մտավոր խորությունն ու գեղարվեստական ազդեցությունը։
Այսօր Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ստեղծագործական ժառանգությունը հայ ժամանակակից արվեստի կարևորագույն արժեքներից է։ Այն վկայում է, որ իսկական արվեստը ծնվում է ազատ մտքից, անսահման որոնումից և կատարելության հանդեպ անսասան հավատից՝ դառնալով մշակութային հիշողության կենդանի մաս և շարունակելով ներշնչել նոր սերունդներին։
Կից ներկայացված լուսանկարում՝ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի «Բազմաչափ օբյեկտ» ստեղծագործությունն է (2001 թ.)։
Պոլ Կիրակոսյան․ արվեստը՝ որպես մարդու և տիեզերքի միջև կապ
«Արվեստն ավելի մեծ է, քան ես, քան ցանկացած նկարիչ։ Ես հավերժ կմնամ աշակերտ»։ Այս խոսքերը ոչ միայն Պոլ Կիրակոսյանի ստեղծագործական հավատամքն են, այլև նրա ողջ արվեստի բանալին։ Նկարիչը արվեստը չէր ընկալում որպես ինքնադրսևորման միջոց կամ մասնագիտական վարպետության ցուցադրում։ Նրա համար արվեստը մարդու հոգևոր գոյության անփոխարինելի պայմանն էր՝ այն «թթվածինը», առանց որի անհնար է մտածել, զգալ և ճանաչել աշխարհը։
Կիրակոսյանի գեղարվեստական աշխարհում մարդը կենտրոնական կերպարն է։ Սակայն նա պարզապես պատկերված մարմին չէ, այլ բնության և տիեզերքի միջև գոյացող կենդանի կամուրջ։ Նկարիչը հավատում էր, որ հենց մարդու ներկայությունն է աշխարհին հաղորդում իմաստ, կերպար և անուն։ Այդ պատճառով նրա կտավներում մարդկային կերպարները հաճախ դուրս են գալիս անհատի սահմաններից՝ դառնալով համամարդկային, ժամանակից անկախ խորհրդանիշներ։
Լիբանանցի արվեստաբան Ժոզեֆ Թարաբը Կիրակոսյանի արվեստի էությունը բնութագրում է որպես մշտական երկիմաստության հավասարակշռություն՝ ֆիգուրատիվի և աբստրակցիայի նուրբ սահմանագծին։ Այդ սահմանը ոչ թե բաժանում է, այլ միավորում իրականն ու վերացականը։ Կիրակոսյանի գեղանկարչության մեջ ձևերը ճանաչելի են, սակայն երբեք ամբողջությամբ չեն սահմանափակվում նյութականով։ Դրանք վերածվում են գույնի, լույսի և ներքին ռիթմի լեզվի, որտեղ կոնկրետը դառնում է վերացական, իսկ վերացականը՝ շոշափելի ու կենդանի։
Նրա ստեղծագործություններում գույնը չի ծառայում միայն ձևի նկարագրությանը։ Այն ինքնուրույն արտահայտչամիջոց է, հոգեվիճակ, ներքին երաժշտություն։ Լուսավոր, հագեցած երանգները ստեղծում են մի տարածություն, որտեղ ժամանակը կարծես դադարում է գոյություն ունենալուց։ Անցյալը, ներկան և ապագան միահյուսվում են մեկ ամբողջության մեջ՝ հաստատելով նկարչի այն համոզմունքը, որ արվեստը, արևի նման, լուսավորում է մարդկային գոյության բոլոր ժամանակները։
Պոլ Կիրակոսյանի արվեստը դուրս է ազգային կամ ժամանակագրական սահմանումներից։ Այն համամարդկային լեզու է, որը խոսում է արժանապատվության, հիշողության, սիրո և հավերժության մասին։ Նրա ստեղծագործություններում մարդը դառնում է ոչ միայն բնության մասնակից, այլև դրա ստեղծարար շարունակությունը՝ երկնքի և երկրի միավորող ուժը, հայելին և ստեղծողը։
Այսօր Պոլ Կիրակոսյանի արվեստը շարունակում է հուզել ու ներշնչել տարբեր սերունդների արվեստասերների, քանի որ այն հիմնված է մի գաղափարի վրա, որը երբեք չի կորցնում իր արդիականությունը․ արվեստը մարդկային գոյության ամենաբարձր արտահայտությունն է, իսկ մարդը՝ այդ արվեստի հավերժական կենտրոնն ու իմաստը։
Լուսանկարում՝ Պոլ Կիրակոսյանի «Մայրություն» ստեղծագործությունն է, որը ներկայացված է Ժամանակակից արվեստի թանգարանի մշտական ցուցադրությունում։
Իրերի լեզուն Հակոբ Հակոբյանի արվեստում
Նկարչի ներսում պետք է արթնանա մի առանձնահատուկ զգացողություն, որի շնորհիվ միայն նա կկարողանա տեսնել այն, ինչ հետագայում պիտի արտահայտի կտավի վրա։ Այստեղ վարպետությունը վճռորոշ չէ։ Այդ վեցերորդ զգայարանը հատուկ է միայն իսկական արվեստագետին, և այն պետք է ժամանակ ունենա հասունանալու ու արթնանալու։ Փորձում եմ բառերով փոխանցել մի հոգեվիճակ, որը գրեթե անհնար է նկարագրել։ Ոմանք տարիներ շարունակ մասնագիտորեն զբաղվում են գեղանկարչությամբ, սակայն այդպես էլ մնում են արհեստավորի մակարդակում՝ պարզապես պատվեր կատարողներ։ Իսկ ինձ արվեստում ամենից շատ հուզում է մարդու կերպարը, որովհետև այս կարճատև կյանքում ամեն ինչ՝ ուրախությունն ու տխրությունը, երջանկությունն ու վիշտը, ծնվում են մարդկանցից, մեր փոխհարաբերություններից։ Մարդկանց հետ առնչվելով, նրանց առօրյայի մասնիկը դառնալով, օգտագործվելով, մաշվելով ու փոխվելով՝ իրերն էլ կարծես կլանում են նրանցից ինչ-որ բան։ Այն առարկաները, որոնք նախկինում պատկերում էի, յուրօրինակ նմանություն ունեին այն մարդկանց հետ, ովքեր ինձ հոգեհարազատ էին։ Եվ նույնիսկ նատյուրմորտներ ստեղծելիս ես կրկին պատմում էի մարդկային ցավի, անզորության ու տխրության մասին։ Օրինակ՝ ինձ միշտ խորապես հուզել են ծաղկամանի մեջ տնկված ծաղիկները, որոնք օրեցօր չորանում են, մարում, ապրում իրենց վերջին տագնապը։ Իսկ այսօր իմ նատյուրմորտների համար ընտրում եմ այնպիսի առարկաներ, որոնք հենց որ հայտնվում են կտավի վրա, կարծես ժխտում են նատյուրմորտի մասին ընդունված պատկերացումը։ Ահա, օրինակ, սեղանին անփույթ նետված ձեռնոցները։ Դրանք պարզապես անշարժ առարկաներ չեն, այլ գործողության մեջ գտնվող, գրեթե շնչող էակներ։ Կարծես զգացվում է նրանց փոխադարձ ձգտումը՝ մոտենալու, հաղորդակցվելու, միմյանց հետ երկխոսելու։ Նույնը կարելի է ասել նաև գործիքների մասին։ Աքցանները, կտրիչներն ու տափակաբերան աքցանները երբեմն այնպես են դասավորվում, որ դրանց բռնող հատվածը հիշեցնում է մարդու բերանը՝ կարծես պատրաստ խոսելու կամ լռությամբ ինչ-որ բան արտահայտելու։ Նույնիսկ աթոռին անփույթ գցված վերարկուն կարող է հիշեցնել իր տիրոջը, վերակենդանացնել նրա ներկայությունը և փոխանցել այն զգացումները, որոնք նա թողել է իր հետևից։
Լուսանկարում հեղինակի «Ձկնորսը» կտավն է։
