«ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ՄԱՐԶԵՐԻՆ». արվեստի միջոցով՝ մշակութային սահմանների ընդլայնում

Գառզուի և Ժանսեմի գրաֆիկական ժառանգությունը՝ Մեղրիում, Կապանում և Գորիսում

Արվեստը սահմաններ չի ճանաչում։ Այն կարող է միավորել ժամանակներ, մշակույթներ ու աշխարհագրական տարածքներ՝ դառնալով երկխոսության, ճանաչողության և ինքնության պահպանման յուրահատուկ միջոց։ Հենց այս գաղափարախոսության շուրջ է ձևավորվել «ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ՄԱՐԶԵՐԻՆ» մշակութային ծրագիրը, որը Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանի նախաձեռնությամբ և Երևանի քաղաքապետարանի աջակցությամբ 2026 թվականին իր հերթական կարևոր հանգրվանն ունեցավ Սյունիքի մարզում։

Ծրագրի հիմքում ընկած է մի կարևոր համոզմունք՝ բարձրարվեստ մշակութային արժեքները պետք է հասանելի լինեն ոչ միայն մայրաքաղաքի, այլև Հայաստանի բոլոր համայնքների բնակիչներին։ Մշակութային կյանքի ապակենտրոնացումը, մարզերի հետ ստեղծագործական կապերի ամրապնդումն ու արվեստի հանրայնացումը ծրագրի առանցքային նպատակներն են։

«ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ՄԱՐԶԵՐԻՆ» նախաձեռնության պատմությունը սկսվել է դեռևս 2021 թվականին՝ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության ու Հայաստանի Հանրապետությունում Ֆրանսիայի դեսպանության աջակցությամբ։ Առաջին փուլն ընդգրկել էր Լոռու և Շիրակի մարզերը՝ արժանանալով տեղի բնակիչների, արվեստասերների և մշակութային հանրության մեծ հետաքրքրությանը։ 2026 թվականին ծրագիրը շարունակվեց Սյունիքում՝ նոր բովանդակությամբ և մշակութային նշանակալի առաքելությամբ։

Ֆրանսահայ արվեստի մեծագույն անունները՝ Սյունիքի մշակութային միջավայրում

Սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին Մեղրիում, Կապանում և Գորիսում իրականացվեց «Ֆրանսահայ գրաֆիկայի մեծագույն վարպետները» խորագրով ցուցահանդեսային ծրագիրը՝ ներկայացնելով 20-րդ դարի ֆրանսահայ կերպարվեստի երկու նշանավոր ներկայացուցիչների՝ Գառզուի (Գառնիկ Զուլումյան, 1907–2000) և Ժանսեմի (Հովհաննես Սեմերջյան, 1920–2013) ստեղծագործական ժառանգությունը։

Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանի հավաքածուից ընտրված շուրջ 40–60 գրաֆիկական աշխատանքները հնարավորություն տվեցին մարզային հանդիսատեսին անմիջականորեն հաղորդակցվելու համաշխարհային ճանաչում ունեցող արվեստագետների ինքնատիպ գեղարվեստական մտածողությանը։

Գառզուի և Ժանսեմի արվեստը, թեև ձևավորվել է եվրոպական մշակութային միջավայրում, իր խորքային ակունքներով կապված է հայկական ինքնության, հիշողության և հոգևոր ժառանգության հետ։ Նրանց ստեղծագործություններում համադրվում են հայկական մշակութային հիշողությունը, եվրոպական գեղարվեստական մտածողությունն ու համամարդկային թեմաները։ Այս երկխոսությունն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում հատկապես այն համատեքստում, երբ արվեստագետների ժառանգությունը ներկայացվում է Հայաստանի տարբեր համայնքներում՝ նորովի բացահայտվելով տեղական հանդիսատեսի համար։

Գառզուի գրաֆիկական լեզուն առանձնանում է երևակայական տարածություններով, ճարտարապետական ուրվագծերով, խորհրդավոր կերպարներով և յուրահատուկ գծային կառուցվածքներով։ Նրա ստեղծագործություններում իրականությունն ասես վերածվում է երազային աշխարհի, որտեղ ձևերն ու տարածությունները ենթարկվում են արվեստագետի ներքին տեսլականին։

Ժանսեմի արվեստը, իր հերթին, առավելապես կառուցվում է մարդկային կերպարի, հուզական ապրումի և հոգեբանական խորության շուրջ։ Նրա գծանկարը հաճախ զուսպ է, սակայն արտահայտչական մեծ ուժ ունի․ նվազագույն միջոցներով արվեստագետը կարողանում է փոխանցել մարդկային գոյության դրամատիզմը, խոցելիությունն ու ներքին լռությունը։

Երկու արվեստագետների ստեղծագործությունների համադրությունը հնարավորություն տվեց բացահայտելու գրաֆիկայի արտահայտչական լայն հնարավորությունները և դիտողին ներկայացնելու երկու տարբեր, բայց միևնույն ժամանակ փոխլրացնող գեղարվեստական աշխարհներ։

Ցուցադրությունների ընկալումն առավել ամբողջական դարձնելու նպատակով կազմակերպվել էր նաև երաժշտական ուղեկցություն՝ Շառլ Ազնավուրի, Միշել Լեգրանի, Ժորժ Գարվարենցի և այլ ֆրանսահայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններով։ Ցուցահանդեսներին զուգահեռ այցելուները հնարավորություն ունեցան դիտելու արվեստագետների կյանքն ու ստեղծագործական ուղին ներկայացնող՝ անգլերեն ենթագրերով ֆիլմը, որը պատրաստվել էր Հայաստանի Հանրային հեռուստատեսության արխիվային նյութերի հիման վրա։ Մշակվել էր նաև պատկերազարդ բուկլետ՝ ցուցադրության տեղեկատվական և ճանաչողական նշանակությունն ընդգծելու համար։

Արվեստը՝ ոչ միայն դիտելու, այլև ստեղծելու հնարավորություն

Նախագծի կարևոր բաղադրիչներից էր կրթական ծրագիրը։ «Մենատիպ և խառը տեխնիկա․ ստեղծագործենք միասին» խորագրով աշխատարանները, արվեստագետ Լուսինե Նաղդալյանի ղեկավարությամբ, նախատեսված էին մանկապատանեկան լսարանի համար։

Դրանք ցուցահանդեսային փորձառությունը վերածեցին անմիջական ստեղծագործական գործընթացի՝ երեխաներին հնարավորություն տալով ոչ միայն ծանոթանալու Գառզուի և Ժանսեմի արվեստին, այլև ինքնուրույն փորձարկելու գրաֆիկական արվեստի արտահայտչամիջոցները։

Մասնակիցները ծանոթացան տպագրական գրաֆիկայի հիմնական տեսակներին, մենատիպիայի տեխնիկային, դրա գեղարվեստական առանձնահատկություններին և ստեղծագործական հնարավորություններին։ Գործնական պարապմունքների ընթացքում նրանք կիրառեցին ստացած գիտելիքները՝ ստեղծելով սեփական աշխատանքները։

Այս առումով աշխատարանները կարևոր էին ոչ միայն որպես գեղարվեստական հմտությունների փոխանցման միջոց, այլև որպես ստեղծագործական ինքնարտահայտման, գեղագիտական ճաշակի ձևավորման և արվեստի հետ անձնական կապ հաստատելու հնարավորություն։

Հատկանշական էր նաև, որ աշխատարանների ավարտին մասնակիցներին տրամադրվեցին հուշանվերներ՝ Գառզուի և Ժանսեմի ստեղծագործությունների պատկերներով պատրաստված բացիկներ, գրիչներ, էջանիշներ, նոթատետրեր, կտորե պայուսակներ և այլ նյութեր։ Այսպիսով, արվեստի հետ հանդիպումը շարունակվեց նաև թանգարանային տարածքից դուրս՝ դառնալով հիշողություն և առօրյա մշակութային ներկայություն։

Մեղրիից մինչև Գորիս․ մշակութային արձագանք, որը գերազանցեց սպասելիքները

Ծրագրի երեք հանգրվանները՝ Մեղրին, Կապանն ու Գորիսը, դարձան ոչ միայն ցուցահանդեսների անցկացման վայրեր, այլև մշակութային ակտիվ երկխոսության հարթակներ։

Բոլոր երեք քաղաքներում նախաձեռնությունն արժանացավ չափազանց մեծ հետաքրքրության և բուռն արձագանքի։ Ցուցահանդեսների բացումները, այցելուների ակտիվ մասնակցությունը, երեխաների ոգևորությունը և արվեստի նկատմամբ հանրային հետաքրքրությունը ևս մեկ անգամ փաստեցին, որ մարզերում նման նախաձեռնությունների պահանջարկն ու անհրաժեշտությունը մեծ են։

Հատկապես կարևոր էր այն հանգամանքը, որ ծրագիրը դուրս եկավ զուտ ցուցադրական ձևաչափի սահմաններից։ Այն նպաստեց տարբեր սերունդների միջև մշակութային երկխոսությանը, երեխաների գեղագիտական կրթությանը, արվեստի ճանաչողության ընդլայնմանը և մայրաքաղաքի ու մարզերի մշակութային հաստատությունների միջև համագործակցության ամրապնդմանը։

Յուրաքանչյուր քաղաք իր միջավայրով, հանդիսատեսով և արձագանքով յուրահատուկ երանգ հաղորդեց նախագծին՝ ընդգծելով Հայաստանի մարզերի մշակութային ներուժն ու հանրության պատրաստակամությունը՝ ներգրավվելու բարձրարժեք արվեստի գործընթացներում։

Մշակութային ապակենտրոնացումը՝ որպես շարունակական առաքելություն

«ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ՄԱՐԶԵՐԻՆ» ծրագիրը ևս մեկ անգամ հաստատեց, որ մշակութային ժառանգության հանրայնացումը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես արվեստի գործերը հանրությանը ներկայացնելու, այլև դրանց շուրջ նոր գիտելիք, հետաքրքրություն և մշակութային կապեր ձևավորելու գործընթաց։

Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանի համար այս նախաձեռնությունը նաև սեփական հավաքածուի հանրային նշանակության ընդլայնման, թանգարանային գործունեության նոր ձևաչափերի փորձարկման և մարզային մշակութային հաստատությունների հետ գործընկերային հարաբերությունների զարգացման կարևոր հնարավորություն էր։

Գառզուի և Ժանսեմի արվեստը Սյունիքում ներկայացնելը խորհրդանշական նշանակություն ուներ․ ֆրանսահայ երկու մեծ արվեստագետների ստեղծագործական ժառանգությունը, անցնելով աշխարհագրական տարածություններ, վերադարձավ իր պատմական ու մշակութային ակունքներին՝ հանդիպելով նոր հանդիսատեսի և ձեռք բերելով նոր ընկալումներ։

Մեղրիում, Կապանում և Գորիսում ծրագրի ունեցած ջերմ ու բուռն արձագանքը ցույց տվեց, որ արվեստի նկատմամբ հետաքրքրությունը սահմանափակված չէ աշխարհագրությամբ։ Այն պահանջում է հասանելիություն, նախաձեռնություն և հետևողական մշակութային աշխատանք։

«ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ՄԱՐԶԵՐԻՆ» պարզապես ցուցահանդեսային նախագիծ չէ․ այն մշակութային կամուրջ է մայրաքաղաքի և մարզերի միջև, որի միջոցով արվեստը դառնում է հանրային երկխոսության, կրթության և միասնական մշակութային տարածքի ձևավորման կենդանի ուժ։