Հենրիկ Իգիթյանը՝ Հենրիկ Էլիբեկյանի հիշողություններում

Հայ ժամանակակից արվեստի պատմության մեջ Հենրիկ Իգիթյանի դերն անհնար է գնահատել միայն որպես արվեստաբանի, թանգարանի հիմնադրի կամ մշակութային գործչի։ Նրան լավագույնս ճանաչած արվեստագետների վկայությունները բացահայտում են մի անհատականություն, որի ազդեցությունը տարածվում էր ոչ միայն արվեստի, այլև ամբողջ մշակութային միջավայրի վրա։ Այդպիսի վկայություններից առանձնանում են նկարիչ և քանդակագործ Հենրիկ Էլիբեկյանի հուշերն ու մտորումները, որոնք ներկայացնում են Իգիթյանին որպես ազատ մտածողության, ստեղծագործական համարձակության և մշակութային առաջնորդության խորհրդանիշ։

Էլիբեկյանի խոսքով՝ 1956 թվականը Իգիթյանի ստեղծագործական կյանքի ամենակարևոր փուլերից մեկն էր։ Թբիլիսիում դերասանական և ռեժիսորական կրթությանը զուգահեռ նա հաճախում էր անվանի նկարիչ Վալերի Շուխաևի գեղանկարչական դասընթացներին։ Այդ տարիները, ինչպես հիշում է Էլիբեկյանը, դարձան ինքնության որոնման շրջան, երբ Իգիթյանը փորձում էր համադրել գեղանկարչությունը, քանդակագործությունն ու թատրոնը՝ գտնելով սեփական ստեղծագործական լեզուն։ Սակայն խորհրդային գաղափարական ճնշումների պայմաններում այդ որոնումները հաճախ վերածվում էին ներքին պայքարի՝ արվեստում ազատ արտահայտվելու իրավունքի համար։

1962 թվականին շարունակեց գեղանկարչության ֆակուլտետում։ Հենց այստեղ, Հենրիկ Իգիթյանի վկայությամբ, նրա աշխարհայացքի ձևավորման վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեցան Մինաս Ավետիսյանն ու Երվանդ Քոչարը։ Իգիթյանը նշում է, որ այդ հանդիպումները ոչ միայն ընդլայնեցին Էլիբեկյանի գեղարվեստական մտածողությունը, այլև ձևավորեցին նրա հետագա մշակութային առաքելությունը։

Հիշելով այդ շրջանը՝ Իգիթյանը պատմում է նաև Հենրիկի ստեղծած «Մարդը տարածության մեջ» շարքի մասին, որը ստեղծվել էր պոպ-արտին հարազատ գեղարվեստական մտածողությամբ։ Թեև աշխատանքները ցուցադրվեցին տարիներ անց, դրանք մեծ արձագանք առաջացրին և դարձան ժամանակի ամենահամարձակ ստեղծագործական հայտարարություններից մեկը։

Սակայն, ինչպես շեշտում է Հենրիկ Էլիբեկյանը, Իգիթյանի ամենամեծ նվաճումը միայն սեփական արվեստը չէր։ Նրա գլխավոր առաքելությունը հայկական ժամանակակից արվեստի համար ազատ հարթակ ստեղծելն էր։ Երվանդ Քոչարի, Մինաս Ավետիսյանի և մի խումբ առաջադեմ արվեստագետների հետ նա ձևավորեց մի միջավայր, որտեղ հայկական արվեստը սկսեց դիտարկվել համաշխարհային մշակութային գործընթացների համատեքստում։

Էլիբեկյանը առանձնահատուկ հիացմունքով է խոսում Իգիթյանի կազմակերպչական տաղանդի մասին՝ ընդգծելով, որ հենց նրա հետևողական աշխատանքի, լայն աշխարհայացքի և դիվանագիտական կարողությունների շնորհիվ 1972 թվականին Երևանում հիմնադրվեց Ժամանակակից արվեստի թանգարանը՝ Խորհրդային Միության առաջին ժամանակակից արվեստի թանգարանը։ Նրա համոզմամբ՝ այդ իրադարձությունը շրջադարձային էր ոչ միայն Հայաստանի, այլև ամբողջ խորհրդային մշակութային տարածքի համար, քանի որ ժամանակակից արվեստն առաջին անգամ ստացավ ինստիտուցիոնալ ազատության իր սեփական տունը։

Էլիբեկյանի հիշողություններում առանձնահատուկ տեղ ունի նաև Իգիթյանի արվեստագիտական մտածողությունը։ Նա պատմում է, որ Քոչարի տարածական տեսության ազդեցությամբ Իգիթյանը ձևակերպեց իր հեղինակային «Նկարչություն և քանդակ տարածության մեջ» համակարգը, որի հիմքում ձևի, գույնի, շարժման և տարածության փոխազդեցությունն էր։ Այդ տեսությունը, ըստ Էլիբեկյանի, նոր փորձ էր հաղթահարելու նկարչության և քանդակի միջև եղած սահմանները՝ արվեստը դիտարկելով որպես մեկ ամբողջական տարածական երևույթ։

Հենրիկ Էլիբեկյանի համար Իգիթյանը նաև մշակութային հիշողության պահպանող էր։ Նա համոզված էր, որ իսկական նորարարությունը ծնվում է ոչ թե ավանդույթի մերժումից, այլ դրա խոր ճանաչումից և ստեղծագործական շարունակությունից։ Այդ գաղափարն Իգիթյանը փոխանցում էր թե՛ իր արվեստով, թե՛ իր կազմակերպչական գործունեությամբ և թե՛ երիտասարդ արվեստագետների հետ աշխատանքում։

Այսօր Հենրիկ Էլիբեկյանի այս վկայությունները ոչ միայն հուշագրական արժեք ունեն, այլև ներկայացնում են Հենրիկ Իգիթյանի կերպարը նրա ժամանակակիցներից մեկի աչքերով։ Դրանք բացահայտում են մի անհատի, ով կարողացավ համադրել արվեստագետի, մտածողի և մշակութային առաջնորդի առաքելությունները՝ թողնելով ժառանգություն, որն այսօր էլ շարունակում է ձևավորել հայկական ժամանակակից արվեստի ինքնությունը։