Մարալ և Ժիրայր Փանոսյան

Սեպտեմբերի 5–10-ը Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում ներկայացված «Երազ, Արվեստ, Երևան» ցուցահանդեսը լիբանանահայ արվեստագետներ Մարալ և Ժիրայր Փանոսյանների ստեղծագործական աշխարհը տեղափոխեց Երևան՝ ստեղծելով երկխոսության տարածք, որտեղ անձնական հիշողությունը, մշակութային ժառանգությունը, քաղաքային փորձառությունն ու երևակայությունը միավորվում են մեկ ընդհանուր գեղարվեստական լեզվի մեջ։

«AYP to ZED» արվեստի ակադեմիայի հիմնադիրներ Մարալ և Ժիրայր Փանոսյանների արվեստում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում կրթության և ստեղծագործության փոխկապակցվածությունը։ Ավելի քան երկու տասնամյակ արվեստի ուսուցմամբ զբաղվելով՝ նրանք միաժամանակ ձևավորել են սեփական գեղարվեստական մտածողությունը, որի հիմքում մարդու ներաշխարհի, շրջակա միջավայրի և հիշողության փոխհարաբերությունն է։

Մարալ Փանոսյան․ պատմություն՝ մանրամասների լեզվով

Մարալ Փանոսյանի գեղանկարչությունը կառուցվում է պատմողականության և խորհրդանշականության փոխհարաբերության վրա։ Նրա աշխատանքներում առօրյա տեսարանները վերածվում են հիշողության տարածքների, իսկ սովորական թվացող դետալները՝ ներքին պատմության կրողների։

Հիմնականում յուղաներկով ստեղծված նրա կտավներում գույնը ոչ միայն տեսողական միջոց է, այլև զգայական հիշողության կրող։ Կոմպոզիցիաների մանրամասները հաճախ ունեն կրկնվող բնույթ՝ ձևավորելով արվեստագետի անհատական նշանների համակարգը։ Այդ շարքում առանձնանում են սպիտակ կետն ու եղնիկի կերպարը, որոնք տարբեր աշխատանքներում վերադառնում են որպես անձնական և հուզական ենթատեքստ ունեցող խորհրդանիշներ։

Սպիտակ կետը կարելի է ընկալել որպես շեշտադրում, լույսի փոքրագույն ներկայություն կամ հիշողության մեջ պահպանված դետալ, մինչդեռ եղնիկը՝ որպես զգայունության, նրբության և ներքին ազատության կերպար։ Սակայն Փանոսյանի արվեստի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այս նշանները չեն սահմանափակվում մեկ նախապես տրված մեկնաբանությամբ։ Դրանք դիտողին հրավիրում են ստեղծագործության մեջ գտնելու սեփական հիշողությունների և ասոցիացիաների հետ կապը։

Այսպիսով, նկարչուհու համար գեղանկարչությունը դառնում է ոչ միայն տեսանելի աշխարհի պատկերում, այլև անձնական պատմությունների վերակառուցման միջոց։

Ժիրայր Փանոսյան․ բնության և քաղաքային ռիթմի միջև

Ժիրայր Փանոսյանի գեղանկարչությունը ձևավորվում է այլ ռիթմով։ Նրա աշխատանքներում զգալի է բնության, քաղաքի և մարդու ներքին լարվածության փոխազդեցությունը։ Քաղաքային միջավայրը այստեղ միայն ֆոն չէ․ այն դառնում է հոգեբանական տարածք, որտեղ շարժումը, աղմուկը, կառուցվածքները և մարդկանց ներկայությունը վերածվում են ժամանակակից կյանքի զգացողության։

Նկարչի ստեղծագործական աշխարհում կարևոր դեր ունեն նաև անձնական հիշողություններն ու ապրումները։ Դրանք հաճախ չեն ներկայացվում ուղղակիորեն, այլ վերածվում են գեղանկարչական ձևերի, ռիթմերի և գունային հարաբերությունների։ Արդյունքում կտավը կարելի է դիտարկել որպես ներքին փորձառության տեսողական արձագանք։

Ժիրայր Փանոսյանի արվեստի վրա ունեցած պրոգրեսիվ ռոք երաժշտության ազդեցությունը նույնպես կարևոր է նրա գեղարվեստական մտածողության ընկալման համար։ Երաժշտական կառուցվածքի պես նրա աշխատանքներում կարելի է զգալ ռիթմի, կրկնության, լարվածության և հանգուցալուծման հարաբերություններ։ Եթե երաժշտության մեջ այդ տարրերը ստեղծում են ձայնային տարածություն, ապա այստեղ դրանք վերածվում են գույնի, ձևի և շարժման։

«Երազից» դեպի Երևան

«Երազ, Արվեստ, Երևան» խորագիրը ցուցահանդեսի համար դառնում է ոչ միայն անվանում, այլև գաղափարական առանցք։ Երազը այստեղ կարող է ընկալվել որպես երևակայության և հիշողության հատման տարածք, արվեստը՝ որպես այդ ներքին աշխարհի տեսանելի արտահայտություն, իսկ Երևանը՝ որպես հանդիպման վայր։

Լիբանանահայ արվեստագետների համար Երևան ներկայանալը ունի նաև մշակութային վերադարձի ենթատեքստ։ Սփյուռքյան փորձառությունն ու հայկական մշակութային հիշողությունը ցուցահանդեսում չեն ներկայացվում որպես իրարից անջատ իրականություններ։ Դրանք փոխներթափանցում են՝ ձևավորելով ինքնության բազմաշերտ ընկալում։

Այս իմաստով ցուցահանդեսը կարելի է դիտարկել որպես երկու անհատական գեղարվեստական լեզուների հանդիպում մեկ ընդհանուր մշակութային դաշտում։ Մարալ Փանոսյանի ստեղծագործություններում շեշտը հաճախ դրվում է հիշողության մանրամասների և խորհրդանիշների վրա, մինչդեռ Ժիրայր Փանոսյանի աշխատանքներում առավել ընդգծված են ռիթմը, շարժումը, միջավայրի լարվածությունը և ներքին էներգիան։ Նրանց արվեստները տարբեր են իրենց արտահայտչամիջոցներով, սակայն միավորվում են մարդու, հիշողության և շրջակա աշխարհի փոխհարաբերությունը ուսումնասիրելու ձգտումով։

Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում անցկացված ցուցադրությունը, այդպիսով, դարձավ հանդիպման հարթակ՝ ոչ միայն երկու արվեստագետների, այլև տարբեր աշխարհագրությունների, կենսափորձերի և գեղարվեստական ընկալումների միջև։

«Երազ, Արվեստ, Երևան»-ը հիշեցնում է, որ արվեստի ճանապարհը հաճախ սկսվում է շատ անձնական կետից՝ հիշողությունից, զգացողությունից, երազից, բայց իր վերջնական հասցեն կարող է լինել ցանկացած վայր, որտեղ այդ պատմությունը հանդիպում է դիտողին։

Երևանում այդ հանդիպումը տեղի ունեցավ սեպտեմբերի 5–10-ը՝ Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանի տարածքում։